«چرخ برهم زنم ار غیر مرادم گردد» از غزل شماره ۳۰۱ حافظ است و همراه با مصراع «من نه آنم که زبونی کشم از چرخ فلک»، مفهوم نپذیرفتن خواری و ایستادگی در برابر نامرادی روزگار را بیان میکند. در ادامه، متن کامل غزل و معنی این بیت را میخوانید.

ای دلِ ریشِ مرا با لبِ تو حقِّ نمک
حق نگه دار که من میروم، الله مَعَک
تویی آن گوهرِ پاکیزه که در عالمِ قدس
ذکرِ خیرِ تو بُوَد حاصلِ تسبیحِ مَلَک
در خلوصِ مَنَت ار هست شکی، تجربه کن
کَس عیارِ زرِ خالص نشناسد چو مَحَک
گفته بودی که شَوَم مست و دو بوست بدهم
وعده از حد بشد و ما نه دو دیدیم و نه یَک
بگشا پستهٔ خندان و شِکَرریزی کن
خلق را از دهنِ خویش مَیَنداز به شک
چرخ برهم زنم ار غیرِ مرادم گردد
من نه آنم که زبونی کَشَم از چرخِ فلک
چون بَرِ حافظِ خویشش نگذاری باری
ای رقیب از بَرِ او یک دو قدم دورتَرَک
معنی چرخ برهم زنم ار غیر مرادم گردد
حافظ در این بیت میگوید اگر روزگار برخلاف خواستهام پیش برود، در برابرش میایستم و آن را برهم میزنم. معنی «من نه آنم که زبونی کشم از چرخ فلک» هم این است که من کسی نیستم که خواری و ذلت را از روزگار بپذیرم و در برابر نامرادیهای آن تسلیم شوم.
- زبونی: خواری و ذلت.
- مراد: خواسته و آرزو.
- چرخ فلک: آسمان و گردش آن که در این بیت کنایه از روزگار و سرنوشت است.
«چرخ برهم زدن» تعبیری اغراقآمیز برای نشان دادن ایستادگی شاعر و اعتراض او به نامرادی روزگار است. در برداشتی امروزی، میتوان این بیت را دعوتی به حفظ عزتنفس و تلاش برای تغییر شرایط دانست.
نظرها (۳)
من نه آنم که زبونی کَشَم از چرخِ فلک چون بَرِ حافظِ خویشش نگذاری باری
خیلی عالی بود عزیز دل. این بیت واقعاً یادآوری میکنه آدم قرار نیست زیر فشار روزگار خرد بشه، وقتی به خودش و باورهاش تکیه داره. سپاس از شما.
من نه آنم که زبونی کَشَم از چرخِ فلک چون بَرِ حافظِ خویشش نگذاری باری